استناد به آيات قرآني‌‌، روايات و استدلالات منطقي تطبيق داده است‌.
ساختار و تقسيم بندي کتاب جواهرالکلام شرحي مزجي است و شامل چند بخش کلّي با عنوان عبادات‌‌، عقود‌‌، ايقاعات و احکام‌‌، بخشي درباره ي چگونگي استنباط احکام فقهي از احاديث‌‌، اقوال و آراء فقهاي متقدم و متأخر شيعه‌‌، اقوال فقهاي مذاهب ديگر مانند زيديان و برخي از فقهاي بزرگ اهل تسنّن مثل ابوحنيفه و شافعي است‌.
علاوه بر مباحث فقهي‌‌، اصولي‌‌، قرآني‌‌، حديثي و ادبي مطالب متنوع ديگري از جمله عادات و سنّت‌هاي متداول آن زمان‌‌، حوادث مهم آن دوران نظير ” واقعه شيوع بيماري طاعون ” و در مبحث نماز‌‌، ذکر امارات قبله و زاويه انحراف قبله از شهرهاي مختلف در اين اثر جامع جاي گرفته است‌.
از ويژگيهاي برجسته کتاب جواهر مي توان به اين مطلب که فروع فقهي زيادي درهر موضوع را درخود جاي داده که برخي از آن مسايل در هيچ يک از کتب فقهي ديگر ذکر نشده است‌.
شيوه صاحب جواهر در اين کتاب چنين است که نخست يک اصطلاح فقهي را آورده و به بحث درباره جنبه‌هاي ادبي و لغوي آن مي پردازد. سپس عبارات متن ” شرايع الاسلام ” را به صورت مزجي ذکر مي‌کند و با استدلال تفصيلي و اشاره به اقوال و آراء دانشمندان بزرگ شيعه در هر يک از آن موارد‌‌، به نقد آن مي پردازد و رأي نهايي خويش را با استدلال منطقي و استناد به آيات و روايات‌‌، اجماع و دليل عقلي ثابت مي‌کند.
در واقع جواهر الکلام طيف گسترده اي از منابع فقهي‌‌، اصولي‌‌، کلامي‌‌، قرآني‌‌، تاريخي‌‌، حديثي و ادبي است که بخش مهمي از آن کتاب‌هاي فقهي فقهاي مشهور شيعه از زمان امامان معصوم تا زمان مؤلف را در بر مي‌گيرد و آثار بزرگاني چون شيخ صدوق‌‌، شيخ مفيد‌‌، سيد مرتضي‌‌، و شهيد اول و ثاني و محمد باقر مجلسي و وحيد بهبهاني را در بر مي‌گيرد.
تعداد اين منابع را اگرچه 551 اثر ذکر کرده اند‌‌، ولي شماري از اين منابع با واسطه استفاده مي‌شدند.
اکنون هيچ فقيهي خود را از جواهر بي نياز نمي‌داند. کتاب جواهر عظيم ترين کتاب فقهي مسلمين است و با توجه به اينکه هر سطر اين کتاب مطلب علمي دارد‌‌، مطالعه يک صفحه آن وقت و دقت مي خواهد‌‌، مي توان حدس زد که تأليف اين کتاب بيست هزار صفحه اي چقدر نيرو برده است‌. سي سال تمام يکسره کار کرد تا چنين اثر عظيمي را به وجود آورد. اين کتاب مظهر بلوغ و همّت و استقامت‌‌، عشق و ايمان يک انسان به کار خودش است‌.
رهبر معظم انقلاب حضرت آيت الله خامنه اي از مقام علمي صاحب جواهر اينطور تجليل مي‌کنند و مي فرمايند : ” ويژگي عمده فقهاي بزرگ از قبيل صاحب جواهر اين بود که انديشه‌ي رايج فقهي زمان خودشان را متحوّل کردند.
صاحب جواهر از جمله افرادي بود که بر خلاف برخي از فقها به شهرت و اجماع در مسايل بسيار تکيه مي‌کرد. در عين حال اين مرد داراي افکار نو و جديدي است‌.
ايشان فتواهايي دارد‌‌، جاهايي که به فتوا نرسيده است‌‌، حرف را نزديک به فتوا مي‌کند که قبل از ايشان احدي از فقها نگفته اند يا حداقل معروف نيست‌. به عنوان نمونه مسأله ي عدم مشروع بودن جهاد ابتدايي در زمان غيبت که بين فقهاي متأخر مشهور است‌‌، و لي ايشان طوري بحث کرده اند که نتيجه مشروعيت آن است و اگر اجماعي در بين نباشد، اين خود يک نوآوري است “‌. 31
امام خميني(ره) نيز در پيامي خطاب به مراجع و روحانيون مي فرمايند : ” امّا در مورد روش تحصيل و تحقيق حوزه‌ها اينجانب معتقد به فقه سنّتي و اجتهاد جواهري هستم و تخلّف از آن را جايز نمي‌دانم “. 32
1-3-2. ويژگيهاي فقه جواهري
آنچه که موجب شد يک اثر جاودانه شود‌‌، ويژگي‌هاي ممتاز آن مي باشد که در مقايسه با آثار مشابه درخشش آن پديدارتر است‌.
کتاب جواهر الکلام که يکي از مهمترين مدارک و منابع فقه شيعه محسوب مي شود و جلوه ي جميلي است‌‌، از شيوه ي نيکوي سلف صالح تا جايي که امام خميني(ره) فقه سنّتي را مترادف و همسو با فقه جواهري مي دانند و مي‌فرمايند: ” مبادا خداي ناخواسته اشتغال به مبادي و مقدّمات موجب شود که از غايت اصلي که ابقاء و رشد تحقيقات علوم اسلامي خصوصاً فقه به طريقت سلف صالح و بزرگان مشايخ همچون شيخ الطائفه و امثاله است و در متأخرين چونان صاحب جواهر و شيخ انصاري باز دارند.
اسلام اگر خداي نخواسته همه چيزش از دست برود‌‌، ولي فقهش به طريقه‌ي موروث از فقهاي بزرگ بماند، به راه خود ادامه مي‌دهد و اگر همه چيز بدستش آيد ولي خداي نخواسته فقهش به همان طريقه‌ي سلف صالح از دستش برود‌‌، راه حق را نمي‌تواند ادامه دهد و به تباهي خواهد کشيد…”33
در حقيقت جواهر الکلام همان گوهر ارزشمندي است که گوهرشناسي چون خاتم المجتهدين‌‌، شيخ انصاري‌‌، نقل شده که فرموده اند :
“يکفي لِلمجتهد في اَهبته و عدة تحصيله نسخة من الجواهر و أخري مِنَ الوسائل مع ما قد يحتاج اليه من النظر في کتب الاوائل”.34
کفايت مي‌کند براي مجتهد در مدت تحصيل نسخه اي از جواهر الکلام و کتاب وسايل با داشتن اين دو کتاب از ديگر کتب بي نياز خواهد بود.
در حقيقت کتاب ارزشمند جواهر کتابي است که از نظر دارا بودن آراء و گفته‌هاي علماء همراه با دليل‌هاي آنان بي نظير است و از نظر جامع بودن به اقوال پيشينيان و متأخرين مورد استقبال و رغبت اهل علم و پژوهندگان علم فقه بوده و هست‌. از ويژگي‌هاي مهم جواهر الکلام مي‌توان به اين مطلب که فروع فقهي زيادي در هر موضوع را شامل مي‌شود اشاره کرد. به گونه‌اي که برخي مسائل که در هيچ منبع فقهي مطرح نشده در اين کتاب يافت مي‌شود.
در اينجا به بيان مختصري درباره ويژگي‌هاي مهم اين کتاب مي پردازيم:

1-3-2-1. استفاده کامل از ادلّه استنباط
فقيه هر چه بر ادلّه استنباط مسلط تر باشد‌‌، بهتر مي تواند در استنباط از آنها بهره جويد و هرچه آگاهي او از علوم مختلف بيشتر باشد‌‌، اطمينان به استخراج حکم الهي فزوني خواهد يافت‌. فقيه و محقق بزرگوار‌‌، صاحب جواهر‌‌، از اين امتياز بخورداراست و از اين روي که نه تنها از ادلّه اربعه (کتاب‌‌، سنّت‌‌، عقل‌‌، اجماع) درجاي خود استفاده کرده‌‌، بلکه از لغت‌‌، تاريخ‌‌، نظرات عرفي و‌… نيز بهره‌ها برده است‌. بخش مهمي از مباحث جواهرالکلام را بحث و تحليل درباره‌ي چگونگي استنباط احکام فقهي از احاديث تشکيل داده است که عمدتا به بررسي دلالت احاديث بر آن احکام و حل تعارض آن احاديث با يکديگر يا با ادله‌ي ديگر اختصاص دارد. بحث تفصيلي درباره‌ي سند احاديث در اين کتاب کمتر ديده مي‌شود. اين امر همچنان که از تعابير صاحب جواهر بر مي‌آيد نتيجه‌ي منطقي اين ديدگاه اصولي اوست که ضعف سند احاديث با اجماع يا شهرت يا فتواي فقها جبران شدني است.
1-3-2-2. يک دوره‌ي کامل فقهي
از ويژگي‌هاي مهم جواهر آن است که تمامي ابواب فقه را از طهارت تا ديات را در بر دارد. برخي از بزرگان علم فقه اظهار کرده اند که : فقيه با داشتن جواهر و رسايل از ساير کتب بي نياز است و مي تواند به استنباط خود اعتماد کافي داشته باشد. شايد يکي از دلايل آن همان کامل و جامع بودن اين کتاب است‌.
مرحوم مظفّر در جايي گفته است : کتاب جواهر الکلام دائرة المعارف فقهي است که بر تمام مجموعه‌هاي فقهي پيشينيان از نظر گستردگي و جمع و ترتيب و احاطه و تسلّط بر گفتار و دلايل اقاويل فقها چيره شده است و به همين خاطر موفقيّت بي مانندي نصيب اين کتاب شده است‌.35
کتابي که جامع الاطراف باشد و همه‌ي مسائل فقهي در آن آورده شده باشد و حتي به مسائل ريز و مسائلي که شايد در گمان برخي آوردن آنها وجهي ندارد نشان از نبوغ نويسنده و توجه کامل او به مسائل پيرامونش دارد.

1-3-2-3. اختصار در عبارات
در ميان کتب استدلالي فقه گاه به آثاري بر مي‌خوريم که در جامعيّت استدلال همچون جواهرند‌‌، امّا در بيان مطالب و رعايت اختصار نمي‌توان آنها را چون جواهر دانست‌. چرا که عبارات در کتاب جواهر چونان تنظيم شده است که با کمترين حذف و اضافه در آن نقصان پديد مي‌آيد و در هيچ صفحه يا هيچ بابي از ابواب اين کتاب با مطلبي مواجه نمي‌شويم که بيان آن زايد باشد. نوع بيان و شيوه‌ي نگارش مخصوصا در کتابهايي فقهي کار بسيار دشواري است چراکه گاهي نويسنده فکر مي‌کند مثلا فلان لفظ يا اصطلاح را اگر توضيح ندهد مخاطب و فهم دچار مشکل مي‌شود حال آنکه گنجاندن مطلب اضافي در بين يک مبحث گاهي خواننده را سردرگم کرده و از موضوع اصلي دور مي‌کند. اين از جمله مسائلي است که صاحب جواهر بسيار به آن توجه داشته است.

1-3-2-4. يکنواختي مباحث همه‌ي ابواب
معمولاً شرايط محيط و اوضاع و احوال و زمان و سن و سال آدمي در روحيّات و توان علمي هر کس تأثير مي گذارد. و همين امور مشابه سبب مي گردد که يک اثر فقهي و علمي از يکنواختي خارج مي شود.
مثلاً در بسياري از کتابها مي بينيم که عبارات ثقيل و سنگين در اوايل کتاب به عباراتي متوسط در اواسط کتاب و به عباراتي مختصر در پايان کتاب تبديل مي شوند. با آنکه نگارش کتاب جواهر حدود 25 سال زمان برده است،‌ تشخيص اين امر که کدام مبحث در اوايل تدوين شده و کدام مباحث بعد از آن به رشته ي تحرير درآمده‌‌، کاري دشوار است و اين از ويژگي‌هاي ممتاز اين دائرة المعارف بزرگ فقهي است که بايد مورد تأمّل قرار گيرد.36

1-3-2-5. نگرش جامع به ادلّه براي استنباط
از آنجا که صاحب جواهر را فقيهي همه سونگر مي‌دانند‌‌، زيرا صاحب جواهر برخلاف برخي از کتب فقهي که تنها به آيات و روايات پرداخته‌اند.
تلاش آن بزرگوار برآن بوده که در طرح مباحث از علوم ديگري مانند علم کلام‌‌، ادبيّات‌‌، تاريخ‌‌، فلسفه و‌… بهره کافي را ببرد و جالب آنکه با استفاده از همين علوم در مباحث تحقيقي‌اش گاه مباحثي را مطرح مي‌کند که در جايگاه خودش نو و بدون نمونه در کتب ديگر است‌.

1-3-2-6. توجه به دنياي معاصر
از ويژگي‌هاي بارز کتاب جواهر توجه صاحب جواهر به دنياي پيرامون و معاصر خويش است.
براي يک فقيه جامع نگر اين يک ضرورت است‌‌، زيرا هرچند تشخيص موضوع را وظيفه مکلّف بدانيم‌‌، امّا شناخت و اشراف بر موضوعات براي استنباط حکم تأثير بسزايي دارد و همين امر باعث بوجود آمدن فروع جديد فقهي مي شود.
صاحب جواهر از جمله فقهايي است که مطابق با جنبش‌هاي علمي‌‌، اجتماعي و تکاملي زمان به حرکت فقهي خود که بي شک بي ارتباط با آن حرکت‌ها نيست‌‌، گام برداشته است‌. به اين معنا که اوضاع جغرافيايي مسلمين و علوم آنان و سير عملي غرب را منظور نظر داشته است آن هم در عصري که اکثر فقها کمتر توجّه خود را به اين گونه امور معطوف مي‌کردند.
مثلاً ايشان در باب سحر و جادو به اعمالي که در زمان وي در اروپا انجام مي شد، اشاره مي‌کند و مي گويد: ” هر امر غريبي، سحر نيست‌. زيرا بسياري از علوم مانند علم هيئت و جفر و اسرار جفر و غير آن از سوي شخص دانا و عالم به آن علوم برخي آثار عجيب و غريب بروز مي‌کند و براي تو بس است‌‌، آنچه فرنگ در اين زمينه از برخي غرائب انجام مي دهد و اينها قطعاً از سحر حرام نيست‌…”.37
از اين رو مي توان صاحب جواهر را تجلّي فرمايش معصومين (ع) که عالم و دانشمند دين شناس را “عارفاً بزمانه” مي دانند‌‌، دانست‌.
درباره‌ي صاحب جواهر بايد اين نکته را متذکر شد که با توجه به متن کتاب جواهر مي‌توان فهميد که فهم دقيق و نقل صحيح و امانت‌داري ايشان نشان از شخصيت بزرگوارانه او دارد که گاهي با تعبير ظاهر‌‌، گاهي به صراحت و گاه به ميل تعبير مي کنند و بين آنچه خود در کتابها

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید