غ زني بستگي دارد. ولي به طور متوسط از هر بوته 50 تا 150 گرم و گاهاً 250 گرم شيره برداشت مي شود.

شکل1-3 نحوه بهره برداري از گياه باريجه

بر اساس دستورالعمل بهره برداري مرتع و به لحاظ اينکه اين گياه به تجديد و قدرت و شادابي مجدد نياز دارد بهره برداري از آن در تناوب قرار مي گيرد و قطعه بهره برداري شده براي مدت 2-3 سال متوالي بايد تحت استراحت قرار گيرد (دکتر زرگري و همکاران 1367).
تکثير باريجه از طريق بذر صورت مي گيرد و پس از ريزش طبيعي بذر در تير و مرداد ماه و پشت سرگذاردن دوره خواب در پاييز و زمستان، در بهار سال آينده چنانچه بذر در شرايط بهينه رشد قرار گيرد مشروع به جوانه زدن و سبز شدن مي کند.اين گياه در سال هاي اوليه رشد از ناحيه تنه خشک شده و يا توسط دام چرا مي گردد ولي رشه گياه همچنان در خاک باقي مانده و در سال بعد مجدداً از ناحيه يقه مجدداً برگ ها ظاهر شده و رويش خود را ادامه مي دهد (حلاقي مرئي ،1365)
باريجه يک گياه منوکاربيک است يعني در سالهاي اوليه رشد برگهاي روزت توليد مي کند و پس از چند سال که از 4 سال گاهاً 12 سال هم ذکر گرديده است که بسته به شرايط محيطي از جمله رطوبت مناسب و ميزان بارندگي ساليانه و به ويژه بارش برف و تنش سرما، باريجه به مرحله گلدهي مي رسد و در سال آخر زندگي گياه، ساقه گلدهنده ظاهر شده که بعداً گل و ميوه روي آن تشکيل مي شود، در اين سال ريشه پوسيده و گياه از بين مي رود (حلاقي مرئي، 1365)
لذا بايد توجه داشت که جهت زادآوري بايد حداکثر دقت در زمان برداشت صورت گيرد. يعني زمانيکه گياه در سال آخر حيات خود باشد از تيغ زدن گياه به جهت توليد بذر بيشتر جلوگيري به عمل آيد.جهت اهلي کردن گياه باريجه کار تحقيقاتي در سال 72 در مزرعه تحقيقاتي شرکت باريج اسانس انجام شد، بدين ترتيب که با ايجاد بستر مناسب کشت (مشابه شرايط رويشگاه طبيعي) پس از استراتيفيه کردن و تأمين نياز سرمايي بذر جهت گذران دوره خواب نسبت به کشت بذور اقدام شد.

شکل 1-4مراحل مختلف گياه باريجه در شرايط مزرعه

گياهان حاصل به نسبت، رشد طبيعي خود را دنبال نموده تا اينکه ساقه گل دهنده آن در سال 77 ظاهر شد اما از نظر ظاهري به ارتفاع و طول دوره ماندگاري ساقه با شرايط رويشگاه طبيعي متفاوت بود. نام شرکت باريج اسانس نيز از گياه باريجه اقتباس شده است.

1-4-3- مصارف داروئي:
در گذشته از صمغ باريجه براي ضدعفوني آب قنوات و چشمه ها، درمان زخمها، ترميم کننده زخمهاي سطح بدن، تاول هاي پوستي و معدي، دندان درد، قولنج، دفع کرمهاي معده و روده، ضد تشنج، تسهيل کننده هضم، ضد گرفتگي عضلاني، بادشکن، خلط آور و داروي سينه استفاده مي شده است (شاهرخي و همکاران،1375)

1-4-4- مصارف صنعتي:
استفاده از صمغ باريجه در صنعت عطر و ادکلن و ساخت نوعي چسب بي رنگ جهت چسباندن الماس استفاده مي شود و از اقلام مهم و صادراتي مي باشد (دکتر زرگري، 1367)

1-4-5- مواد متشکله:
الئوگم زرين باريجه داراي 5-3 درصد اسانس، 70-50 درصد رزين، 40-20 درصد مواد صمغي، 10-1 درصد رطوبت و مواد معدني مي باشد.
اسانس باريجه از 6 گروه ترکيبات مختلف تشکيل شده است.

1-4-5-1- هيدروکربنهاي ترپني:
حدود 75-63 درصد اسانس را تشکيل مي دهند و حاوي Bپينن، پينن، دلتا – 3- کارن، و هيدروکربنهاي ديگر مانند ميرسن، پاراسمين، ليمونن، کرپيونولن مي باشد.
ترکيبات آروماتيک طبيعي بويژه اترهاي روغني در صنعت طعم دهنده ها و خوشبو کننده ها به عنوان ترکيبات پايه از اهميت بسزايي برخوردار هستند (ايال شيموني20 و همکاران 2000) .
ترپنها به طور وسيعي به عنوان ترکيباتي با خواص اسانسي در صنايع بهداشتي و آرايشي و غذايي کابرد دارند، پينن ها ترکيبات مونوترپني که بيوسنتز آنها در دنياي گياهان با متابوليت هاي مياني گرانيل پيرو فسفات کاملاً شناخته شده است (کوشک آبادي و همکاران، 1379)
پنين ها ترکيبات تشکيل دهنده بسياري از روغن هاي گياهي مانند روغن باريجه مي باشد، صمغ و به عبارت ديگر روغن اين گياه منبعي سرشار از بتاپنين است (پرويز باباخانلو و همکاران، 1377)

1-4-5-2- هيدرو کربنها با اسکلت غير ترپني:
استرهاي تيول، پيرازين و هيدروکربن هاي غير تربني ترکيباني هستند که با مقادير کم و ساختمان هاي کاملاً متفاوت مسئول بوي مخصوص و قوي باريجه هستند، مواد صمغي باريجه حاوي گالاکتوز، آرابينوز، گالاکتيک اسيد، 4-متيل گلوکورينک اسيد و آمبلي فرون مي باشد.

1-4-5-3سزکوئي ترين ها
1-4-5-4آزولن ها:
1-5اسانس ها21:
سومين گروه از مواد مؤثره موجود در گياهان را اسانس ها تشکيل مي دهند، اسانسها از نظر ترکيب شيميايي همگن نيستند بلکه به صورت ترکيباتي مختلف مشاهده مي شوند. ولي، به طور کلي از گروه شيميايي موسوم به ترپن ها هستند و يا منشأ ترپني دارند. اين ترکيبات معمولاً از بو و مزه تندي برخوردارند و وزن مخصوص آنها غالباً از آب کمتر است (بندرت برخي از آنها وزن مخصوص بيشتر از آب دارند)(اميد بيگي و همکاران، 1379)
اين مواد به روغنهاي فرار نيز معروف مي باشند، اسانسها در سلول ها و کرک ها ترشحي منفرد و يا مجتمع، غده هاي ترشحي، مجاري ترشحي در قسمتهاي سطحي و دروني اندامهاي مختلف: برگها، گلها، ميوه ها، جوانه ها و شاخه هاي گياهان وجود دارند. سلولها و بافت هاي ترشحي مذکور ممکن است تنها در يک اندام گياه وجود داشته باشد (مثلاً تنها در گل يا ميوه) يا ممکن است در اندامهاي مختلف گياهان پراکنده باشند. در اين صورت اسانس هاي حاصله از نظر کميت و کييفيت و همچنين اجزاء و عناصر تشکيل دهنده از اندامي به اندام ديگر تفاوت دارند، اسانسها معمولاً در داخل سلول هاي گياهي به شکر قطرات کروي و گلبول مانند جاي گرفته اند.( ويس22 و همکاران، 1980).
وجود اسانس تنها در حدود 2000 گونه از 250000 گونه گياهي گلداري که تا کنون شناخته شده گزارش گرديده است.مهمترين گياهان دارويي حاوي اسانس متعلق به خانواده هاي: نعناع، سداب، مورد، گشنيز، کاسني، کاج، سرو و تعداد کمي از گياهان ديگر مي باشند.دليل اساسي ساخت و تشکيل اسانسها در گياهان هنوز به خوبي مشخص نگرديده است ولي اسانسها به طور کلي بازماندهاي ناشي از فرآيندهاي اصلي متابوليسم گياهان به ويژه در اوضاع تنشي محسوب مي شوند.(اميد بيگي و همکاران، 1379)

1-5-1خواص فيزيکي اسانس ها
موادي فرارند، در الکل و ديگر حلال هاي آلي حل مي شوند، وقتي تازه باشند عمدتاً موادي بي رنگ به نظر مي رسند و در اين حال هيچگونه شباهتي به مواد روغني ندارند.اسانس ها معمولاً متعلق به ترپن ها23، سزکوئي کربنها24، الکل25 ها، استرها26، آلدئيدها27، فنلها28 اترها29 و يا پراکسيدها30 مي باشند. اين مواد غالباً مانع رشد باکتريها مي گردند و خاصيت ضد تورم ضد دل درد، آرام بخش، ضد نفخ، اشتها آور و گاهي اوقات خاصيت خلط آوري دارند.
ممکن است اسانسها با موادي نظير رزينها و صمغ ها همراه گردند که در اين صورت ترکيبات شيميايي حاصل بسيار پيچيده مي باشند. اين ترکيبات معمولاٌ در دماي پايين به صورت جامدند و در دماي بالا ذوب و مايع مي شوند. ترکيبات مذکور همچون خود اسانس ها غالباً توسط سلول هاي مجاري ترشحي خاصي ساخته شده و در اين مجاري انبار مي گردند. استخراج اين مواد عموماً به کمک تقطير با بخار آب انجام مي گيرد، معمولاً در آب حل نمي شوند (با به سختي حل مي شوند)(ويس و همکاران، 1980)

1-5-2استخراج اسانس ها31:
به طور کلي سه روش براي استخراج مواد مذکور وجود دارد که عبارتند از:

1-5-2-1 استخراج اسانس از راه تقطير با آب يا بخار:
تقطير32 (به صورت قطره در آوردن) عبارتست از تبديل بخارات آب به قطرات آب که اين تغيير و تحول تحت تأثير جريان هوايي سرد صورت مي پذيرد.(اميد بيگي، 1379)
تقطير ممکن است به يکي از دو روش زير انجام پذيرد:
تقطير ساده: با اين روش مي توان اقدام به جدا کردن مواد متشکله مايعاتي نمود که آن مواد از نقاط جوش متفاوتي برخوردار باشند، در اين اقدام با افزايش درجه حرارت مواد متشکله يک به يک، به حسب نقطه جوش خود، به تدريج بخار و از هم جدا مي شوند.
تقطير با آب33: از اين روش براي جداسازي مواد غير محلول در آب (مثل اسانسها) استفاده مي شود در واقع آب و اسانس با هم تقطير مي شوند، با استفاده از اين روش به سهولت مي توان اقدام به استخراج اسانسها از گياهان مورد نظر نمود (اميد بيگي، 1379)

1-5-2-2استخراج اسانس به روش شيميايي:
پوست اکثر گياهان خانواده مرکبات (نظير نارج، ليمو، پرتقال و …) داراي اسانس مي باشد. اسانس هاي مذکور به درجه حرارت بالا حساس اند و معمولاً در صد درجه سانتي گراد تجزيه مي شوند. از اينرو اين نوع اسانسها را نمي توان به وسيله تقطير با بخار آب يا با ساير روشهاي تقطير مبتني بر دماي بالا استحصال نمود (شاو34 ،ويلز35 و همکاران، 1985)
در اين موارد معمولاٌ پوست ميوه گياهان مذکور را به منظور استخراج اسانس يا تحت تأثير فشارهاي مکانيکي مناسبي قرار مي دهند و يا پس از کوبيدن و له کردن آنها مواد مورد نظر به کمک سانتريوفوژ جدا مي سازند (ياماکي36 و همکاران، 1987)
به منظور استخراج نهايي مواد مؤثره گياهان به روش شيميايي دو مسئله مهم بايد مورد نظر قرار گيرد:
– ماده دارويي مورد نظر پس از ترکيب با حلال، قابل حل در آب نباشد.
– حلال پس از ترکيب با الکل، در آن (بدون اينکه ماده دارويي مورد نظر در آن حل گردد) حل شود.

1-5-2-3استخراج اسانس به کمک گاز دي اکسيد کربن:
يکي از روشهاي بسيار جديد است. اصول آن بر پايه نقطه ميعان گاز دي اکسيد کربن در حوالي نقطه بحراني است.دي اکسيد کربن به حالت مايع قادر است اسانس را در خود حل کند و در حالت گازي آن را از خود جدا سازد و تشکيل دو فاز دهد. در حوالي نقطه بحراني طي اين دو عمل متفاوت، به طور فشرده، ابتدا دي اکسيد کربن به صورت مايع در مي آيد و در اين حال اسانس اندام مورد نظر را ميگيرد و در خود حل مي سازد و سپس با تبديل از حالت مايع به حالت گازي اسانس را از خود جدا مي سازد (مي ير37 و همکاران 1984)

1-5-3 موارد استعمال اسانس ها:
معمولاً از اسانس ها به عنوان موادي معطر و خوشبو استفاده مي شود، از اين رو اسانس در صنايع لوازم آرايشي براي تهيه عطرها و گردافشان هاي خوشبو و در صنايع لوازم بهداشتي به عنوان معطر کننده صابون و خمير دندان مورد استفاده قرار مي گيرد.از اسانس ها در برخي از صنايع دارويي استفاده هاي فراواني مي گردد، زيرا، بسياري از اسانس ها خاصيت ضد باکتريايي و ضد عفوني کنندگي دارند.همچنين از اسانس هاي استخراج شده از گياهان که به صورت ادويه مورد استفاده قرار مي گيرد در صنايع کنسروسازي براي بهبود طعم مواد غذايي استفاده مي شود (اميد بيگي، 1379)

1-6 عصاره گيري از گياهان داروئي
گياهان داروئي اگرچه از ديرباز براي آدميان آشنا و در بسياري از مواقع مرهم دردهاي بشري بوده است. اما پيشرفت هاي علمي و فن آوري طي سه دهه اخير اهميت و نقش سازنده گياهان داروئي را در تأمين نيازهاي بشر به ويژه در حيطه دارو و درمان دو چندان ساخته است. امروزه به مدد بهره گيري از روشها و فنون تخصصي، ترکيبات مؤثره اين گياهان شناسايي و استخراج شده و در ساخت انواع داروها و ترکيبات شفابخش به کار گرفته مي شود. بشر در حال حاضر در جستجوي داروهاي برتر و مؤثرتر براي درمان بيماري هايي همچون سرطان با استفاده از عصاره گياهان داروئي مي باشد.با توجه به مراجع علمي نزديک به 70% داروهاي شيميايي موجود از اجزاء گياهي و نباتات هستند و غالب اسانس هاي خوراکي و صنعتي، رنگ ها و عصاره هاي مورد استفاده در صنايع غذايي داراي منشاء گياهي هستند.

1-6-1 انواع عصاره هاي گياهي38
1-6-1-1عصاره هاي

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید