تا در طبقه بندي کشورهاي ثروتمند که ميزان مصرف پروتئين سرانه که يکي از شاخص ها ي ارزيابي است، جايگاه بهتري را براي کشورمان کسب کنيم و از طرفي در زمره کشورهاي ثروتمند قرار بگيريم. براي اين ميزان توليد ماهيان پرورشي (بيش از 300 هزارتن) در مرحله اول نيازمند حد اقل 500 هزار تن غذاي آبزيان از طريق کارخانههاي غذاي آبزيان در صنعت آبزي پروري است، و در صورتيکه در روند توليد اين مقدار غذا، کنترلهاي کيفي و بهداشتي انجام نشود، بهداشت و سلامت ماهيان پرورشي را به شکل مستقيم و سلامت انسانها را به شکل غيرمستقيم تهديد مي نمايد .
1ـ2 مقدمه
هزينه هاي تغذيه در امر پرورش آبزيان به طور معمول، بيش از 60% كل هزينه ها را شامل مي شود. لذا پرورش موفقيت آميز و اقتصادي ماهي ها و ديگر آبزيان پرورشي در گرو تهيه جيرهاي مناسب مطابق با احتياجات آن آبزي مي باشد، زيرا در شرايط پرورش متراکم ماهي ، فقط مي توان از طريق غذاي دستي نيازهاي تغذيه اي ماهي را تامين نمود، اگرچه ماهي (ماهي قزل الالي رنگين کمان و ماهي آزاد و ….) نمي تواند از محيط طبيعي زندگي خود نيازهاي غذايي خود را تامين کند، و از طرفي در پرورش کپور ماهيان سه نوع ماهي فيتوفاک، بيگ هد و ماهي علف خوار بخشي از نيازهاي غذايي خود را مي توانند از غذاي طبيعي داخل استخر تامين نمايند هر چند که اين حالت براي کپور معمولي نيز صدق مي کند. عوامل بيماريزاي زنده شامل ميکروارگانيزم ها(باکتري ها، قارچها، ويروس ها و تک ياخته هاي انگل) و غير زنده (سموم توليد شده در داخل غذا به وسيله قارچهاي ساپروفيت مثل: (فوزاريوم، آسپرژيلوس، پني سيليوم، موکور و ريزوپوس) براي ماهيان پرورشي از چند طريق مي توانند بهداشت و سلامت ماهي را تهديد نمايند: 1- تماس با آب محيط پرورش 2- غذاي مصرفي 3 – از طريق تخمک و اسپرم ماهيان مولد (مثل برخي بيماريهاي ويروسي و باکتريايي [3]. دو طريق انتقال عوامل بيماريزا به آبزيان پرورشي شامل موارد 1 و 3 در بررسي و مطالعه ما قرار ندارد و فقط انتقال عوامل قارچي و باکتريايي از طريق غذاي تجارتي مورد استفاده در آبزي پروري که امروز بيش از 95 درصد آن به شکل غذاي خشک اکسترود (شناور و نيمه شناور) استفاده مي گردد مورد بررسي و مطالعه قرار گرفته است.
باکتريهاي و قارچها از چند طريق وارد غذا مي شوند: 1 – فلور طبيعي مواد خام
فلور طبيعي مواد خام،که در فرمولاسيون جيره از آنها استفاده مي شود، عبارتند از: (پودر ماهي، پودر گوشت، سويا، آرد سبوس گندم و برنج، آرد، پودر خون، پودر يونجه، پودر پر مرغ، گلوتن ذرت و گندم، پودر آب پنير و ديگر افزودنيها که مي توانند باکتريها و قارچها را با خود داشته باشند). در بين مواد خام پودر ماهي که در جيره غذايي، بيشترين در صد ترکيب را به خود اختصاص مي دهد، بيشتر ترکيب فلور باکتريايي و کمتر قارچي غذا را تحت تاثير قرار مي دهد، زيرا با خود مي تواند فلور طبيعي و غير طبيعي آب دريا و ماهي را داشته باشد و پودر گوشت که ضايعات کشتارگاه مرغ است نيز فلور کيفي و کمي غذا را متاثر مي سازد. هر چند که به جهت اختلاف شرايط آناتومي و فيزيولوزيکي طيور و آبزيان (خونگرم بودن و خونسرد بودن و …) به ويژه اختلاف درجه حرارت بدن اين دو گروه، خيلي کمتر عوامل بيماريزاي طيور قابل انتقال به ماهي است. اما غلات (سبوس گند م، گلوتن ذرت) و سويا بيشتر به جهت اينکه از کربوهيدراتها (نشاسته و …) تشکيل شده، بيشتر پذيراي قارچهاي اسپرژيلوس، فوزاريوم و پني سيليوم و .. بوده و عمدتا سموم قارچي را با خود همراه دارند و از طريق سموم براي آبزيان مشکل ايجاد مي کنند [4].
2 – از طريق تماس با انسان ، تجهيزات و …. در طي فراوري و جابجاشدن
انسانهايي که به شکلي با غذا ارتباط دارند، مي توانند عامل ورود ميکروبها به غذا باشند، وجود زخم در دست و عدم رعايت بهداشت فردي مي تواند در انتقال عوامل باکتريايي و قارچي نقش داشته باشند و تجهيزاتي راکه به مدت طولاني در فراوري غذا استفاده مي شوند و سطح تماس تجهيزاتي که با غذا در تماس هستند ولي مورد شستشو و ضد عفوني قرار نمي گيرند و يا داراي خلل و فرج هستند و محلي خوبي براي استقرار باکتري ها و قارچها مي باشند، مي توانند موحب انتقال عوامل بيماريزا (باکتري ها و قارچها) باشند [4].
3- از طريق هوا، خاک و آب
باکتريهاي گرم مثبت ميله اي و کروي شکل ، مثل Bacillus و,Streptomyces با منابع انساني و حيواني مي توانند در هوا باقي بمانند و بهطور اتفاقي از طريق ذرات گرد و غبار و قطرات ريز آب وارد غذا شوند. بسياري از Actinomycet ها از طريق توليد اسپور خارجي در هوا پخش مي شوند و اسپور برخي از قارچها در برابر نور خورشيد و خشک شدن مقاوم هستند، مثل خانواده هاي Aspergillus , Penecillium که نقش مهمي در فساد برخي مواد غذايي دارند و برخي ديگر از اسپور قارچها مثل Fusarium که به شکل گسترده در مزارع کشاورزي وجود دارند، در هوا پخش مي شوند و زماني که هوا باراني مي گردد وارد مواد غذايي مي گردد [4].
خاکهايي را که با فاضلابها آبياري مي شوند حاوي ميکروبهاي بيماريزا هستند و از اين طريق مي توانند مواد غذايي خام را آلوده نمايند. در هر گرم خاک بيش از يک ميليون باکتري و در هر هکتار خاک از چند صد کيلو تا چند تن باکتري ديده مي شود، به ويژه در خاکهايي که از مواد آلي غني مي شوند اين مقدار بيشتر است و باکتريهايي مثل Pseudomonas , Flavobacterium, Mycobacterium, Aerobacter , Artrobacter, Azotobacter , در خاک ديده مي شوند ،که مي توانند به مواد غذايي منتقل گردند [5]. فلور ميکروبي آب دريا اغلب متاثر از فلور با منشا خاک و آب شيرين رودخانه قرار دارد، ريختن فاضلابهاي شهري و صنعتي مي تواند باعث آلوده شدن آبزيان و محصولات آنها گردند و آب رودخانهها ضمن برخورداري از فلور طبيعي ميتوانند به فلورهايي با منشا انساني، خاک و گياهي آلوده گردد [4].
در مورد ميکروارگانيسمهاي داخل غذاي تجارتي (توليدي کارخانه ها) و يا فلور باکتريايي و قارچي غذاهاي تجارتي مصرفي در آبزي پروري از نظر کيفي و کمي مطالعاتي اندکي انجام شده است، به نظر مي رسد که خشک بودن نوع غذاي مصرفي و کاهش رطوبت، شايد علت آن باشد. اما از آنجاکه غذاهاي مصرفي در آبزيان مي تواند عوامل بيماريزاي زنده و غير زنده را به ماهي منتقل نمايد و از طرفي گاه به علت عدم استفاده عوامل نگهدارنده و جلوگيري کننده از رشد و تکثير باکتريها و قارچها در غذاي تجارتي و شرايط بد نگهداري غذا در انبار (رطوبت و حرارت) باکتريها و قارچها به سرعت رشد و تکثير پيدا کرده و با استفاده از تر کيبات آلي داخل غذا به وسيله باکتريها و قارچها، موجب توليد مواد شيميايي و سموم قارچي بسيار کشنده و بيماريزا را براي ماهي ميگردد و لذا با توجه به جوان بودن توليد اين غذا در صنعت آبزي پروري لازم و ضروري بود که با منيتور کردن بررسيهاي ميکروبشناسي و يا تعيين سيماي فلور باکتريايي و قارچي غذاي پلت از نوع اکسترود (شناور و نيمه شناور)، از زمان توليد تا پايان زمان نگهداري مورد بررسي و مطالعه قرار گيرد، تا با در دست داشتن سيماي ميکروبي غذاي خشک اکسترود مصرفي در صنعت آبزي پروري، توليدي متناسب با شرايط نگهداري به ويژه، درجه حرارت و رطوبت محل نگهداري و دستورالعمل نحوه نگهداري آن را براي حفظ کيفيت آن تدوين و به بخش اجرا معرفي نمود و به نظر مي رسد اين مطالعه براي اولين مرتبه انجام شده است
1ـ3 کليات
از مهم ترين مسائل در پرورش آبزيان (ماهي)، چه به منظور حفظ ذخاير و چه براي توليد و مصرف انساني، توجه به امر غذا و تغذيه آن هاست به طوريکه در آبزي پروري اين مقوله بيش از 60 درصد هزينه هاي جاري يک مزرعه را در بر مي گيرد. ميزان ترکيبات آلي و منابع انرژيزا مثل پروتيين ها، چربي ها و کربوهيدراتها، موادمعدني مثل کلسيم، فسفر، منيزيم و … ريز مغذيها مثل سلنيوم، منگنز، اهن، مس، روي و کبالت، آنتي اکسيدانها، مثل ويتامينهايE و Cو اتوکسي کويين، تعداد باکتريها و قارچها و انواع آنها را که مي توانند ترکيبات ازت دار فرار و سمومي مثل افلاتوکسين، اکراتوکسين در جيره توليد نمايند و از مقولاتي است که مي تواند در ضريب تبديل، سرعت رشد روزانه، کيفيت گوشت از نظر بو، طعم، مزه، صلابت لاشه، عدم نياز ما به استفاده از داروهايي مثل آنتي بيوتيک ها، سولفات مس، مالاشيت گرين و بدنبال آن، عدم باقي ماندگي دارويي و در نهايت غذايي با حاشيه امنيت بالا، از منظر بهداشت انساني نقش مهم داشته باشد [6]. ماهيان پرورشي در طول دوره رشد به سطوح بالاي پروتئين خام، چربي ها و به ميزان کم کربوهيدراتها، مواد معدني و ويتامين ها در جيره غذايي نياز دارند [7]. در چنين شرايطي، براي رسيدن به توليد يک غذاي مناسب براي ماهي، لازم است با يک فرمولاسيون صحيح( با چينش مناسب اقلام غذايي، بالانس کردن جيره از نظر ترکيبات آلي به عنوان منابع تأمين انرژي و عوامل مورد نياز ديگر بويژه ويتامين ها، مواد معدني، عوامل نگهدارنده و جلوگيري کننده رشد و تکثير باکتريها و قارچهاي توکسين مثبت، برخي اسيدهاي آمينه و اسيدهاي چرب ضروري ، فراوري مناسب غذا (پخت)، انداز? ذرات غذايي متناسب با دهان ماهي، شکل و وزن مخصوص (پلت و يا اکسترود) … ) به توان توليد را اقتصادي نمود و علاوه بر آن کيفيت ماهي را نيز بالا برد.
ميزان توليد ماهيان سردآبي (قزل آلاي رنگين کمان) بر اساس آخرين آمار شيلات ايران در سال 1393 به بيش از 150 هزار تن رسيده است [8]. براي اين ميزان توليد، در صورتيکه ضريب تبديل غذا، 5/1- 3/1 کيلوگرم غذا به ازاي يک کيلوگرم توليد ماهي باشد، ميزان مصرف غذا در اين صنعت 225 تا 195 هزار تن براي توليد مورد نظر نياز مي باشد و بيش از 90 درصد غذاي مصرفي در مزارع ماهيان سردابي و آزادماهيان (قزل آلاي رنگين کمان و ماهي آزاد) توليد کارخانههاي غذاي آبزيان است، که مهمترين اقلام مصرفي در فرمولاسيون غذاي آبزيان (ماهي) عبارتند از آرد و يا پودر ماهي شمال و جنوب، آرد و يا پودرگوشت (ضايعات کشتارگاه مرغ)، آرد سويا، آرد سبوس گندم، آرد سبوس برنج، گلوتن گندم، گلوتن ذرت، مواد معدني، ويتامينها و برخي افزودني هاي ديگر. هر چند که تعدادي از کارخانه ها بر اساس موقعيت جغرافيايي و منابع غذايي ديگر از آردپر، آرد يونجه، آرد خون، مخمر ها و آرد آب پنير خشک شده نيز استفاده مي کنند.
1ـ3ـ1 ضرورت غذا دهي به ماهيان
به موازات توسعه پرورش ماهي، اهداف به سمت توليد بيشتر گرايش پيداکرده است. اين مساله افزايش توليد در واحد سطح را نمي توان از طريق غذاي طبيعي تامين کرد ، از طرفي در پرورش ماهيان سردآبي، به جهت اينکه از يک آب در جريان استفاده مي شود و فقط با خود برخي مواد معدني را بهمراه دارد و فاقد هر گونه مواد غذايي ديگر مي باشد و يا اگر با خود موادغذايي داشته باشد به شکل محلول و غير قابل استفاده براي ماهي است و از طرفي بعضي تر کيبات مضر آب مثل BOD53 را بالامي برد و يا در پرورش و توليد کپور ماهيان به غير از دو ماهي فيتوفاگ و بيگ هد که ازغذاي طبيعي داخل آب استفاده ميکنند، دو ماهي ديگر يعني ماهي کپور معمولي و کپور علف خوار بايد از غذاي دستي و يا کارخانهاي استفاده نمايد [9].
1ـ3ـ2 طبيعت و منشا غذاي زنده
جانوران آبزي (ماهي) همه نيازهاي غذايي خود، به استثناي بخشي از نيازهاي معدني را، از غذا هايي که مصرف مي کنند به دست مي آورند. اغلب آن ها در طبيعت (اکوسيستم هاي آبي شامل اقيانوس ها، درياها، درياچه ها، رودخانه ها، و هر محيط آبي ديگر)، به وسيله غذاهاي زنده از جمله گياهان و جانوران موجود در محيط طبيعي ادامه حيا

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید