1-2-1. فقه 12
1-2-1-1. فقه در لغت 12
1-2-1-2. فقه در اصطلاح 13
1-2-1-3. فقه سنّتي و فقه پويا 14
1-3. شناخت فقه جواهري 17
1-3-1. آشنايي با شخصيت صاحب جواهر 17
1-3-2. ويژگيهاي فقه جواهري 21
1-3-2-1. استفاده کامل از ادلّه استنباط 22
1-3-2-2. يک دوره‌ي کامل فقهي 23
1-3-2-3. اختصار در عبارات 23
1-3-2-4. يکنواختي مباحث همه‌ي ابواب 24
1-3-2-5. نگرش جامع به ادلّه براي استنباط 24
1-3-2-6. توجه به دنياي معاصر 24
1-3-3. شيوه‌هاي استنباط در جواهر الکلام 26
1-3-3-1. آيات الاحکام در جواهر الاحکام 26
1-3-3-2. جايگاه عرف در مکتب فقهي صاحب جواهر 27
1-3-3-3. جايگاه عقل در مکتب فقهي صاحب جواهر 28

فصل دوم: زمان و مکان و مصلحت عناصر تأثيرگذار در پويائي فقه اماميه
مقدّمه 33
2-1. عوامل پويايي فقه اماميه 34
2-1-1. انفتاح باب اجتهاد 34
2-1-2. اشتراط حيات مجتهد 36
2-1-3. حکم‌شناسي و موضوع‌شناسي 37
2-1-4. توجه به زمان و مکان 38
2-1-4-1. تأثير زمان و مکان در استنباط مسائل جديد و بررسي تطبيقات 39
2-1-4-2. نقش زمان و مکان در پويايي فقه سنّتي 42
2-1-4-3. اصول چهارگانه تأثير زمان و مکان در استنباط احکام شرعيه 42
2-1-5. توجه به مصلحت 45
2-1-5-1. نقش مصلحت در ورود به عرصه‌هاي پويايي فقه 49
2-1-5-2. قاعده‌ي مصلحت از جمله قواعد رفع تزاحم است 57
2-1-6. تخصصي شدن علوم اسلامي 59
2-2. موانع پويايي فقه 62
2-3. نتيجه 65
2-4. پيشنهادها 66
منابع 69

بيان مسأله
فقه اماميه و دانش فقه از ديرباز مورد عنايت و توجه علماء دين بوده و در طول اعصار جايگاه رفيع خود را حفظ کرده است. در تاريخ شيعه بسياري از علماء و فقها براي حفظ اين گوهر ارزشمند فداکاريهاي زيادي انجام داده‌اند و چه بسا جان خود را در اين راه مقدس فدا نموده‌اند.
اجتماعات بشري با پيشرفت علوم و فنون دچار سؤالات و ابهامات فراواني شده و علماء ديني به عنوان مرجع پاسخگويي به مسائل نوظهور همواره در کنار مردم بوده‌اند و با درک صحيح و البته حفظ اصول و پاي‌بندي به ارزش‌هاي شريعت مرجعي قابل اطمينان براي مسلمانان بوده‌اند.
دين مبين اسلام و با تکيه بر فقه سنتي که برخاسته از آموزه‌هاي قرآن و مکتب اهل‌بيت است مي‌تواند در دنياي کنوني و مدرن نيز حرفي براي گفتن داشته باشد علماء بزرگي همچون صاحب جواهر با روش استنباطي بي‌نظير خود در کتاب جواهر شيوه‌اي عالي را براي فقها ترسيم مي‌کند که بتوانند به آساني به پاسخ فقهي خود برسند و تأکيد امام خميني(ره) بر توجه علماء به شيوه‌ي صاحب جواهر نيز به همين علّت است.
ضرورت شناخت فقه سنتي و مقايسه‌ي آن با فقه پويا مي‌طلبد که انديشمندان به واکاوي در شيوه‌ي استنباط صاحب جواهر بپردازند و ابعاد مختلف اين کتاب عظيم را مورد بررسي قرار داده و آن را چون چراغي روشنگر راه خود بدانند.

اهميت و ضرورت تحقيق
در دنياي امروز که علوم مختلف در حال پيشرفت هستند و انسان دائما با مسائل جديد رو به رو مي‌شود بالطبع سؤالات فراواني ذهن مسلمان را درگير مي‌کند. ظهور مسائل جديد در زندگي مدرن امروز مي‌طلبد که فقه ما در بسياري از شئون زندگي دخالت کرده و پاسخ‌گوي مسائل مستحدثه باشد. بررسي اين مطلب که فقه شيعه پويايي لازم را داشته و مي‌تواند به مسائل مورد نظر مردم پاسخ دهد مورد توجه است.
اهميت اين موضوع وقتي مشخص مي‌شود که مي‌بينيم علما و فقيهاني چون صاحب جواهر و امام خميني نيز به مسأله‌ي زمان و مکان توجه خاصي داشته و عنصر مصلحت را در جايي که با عقل انسان و احکام اسلامي مغايرت نداشته باشد، به عنوان راهکاري براي پاسخ‌ به مسائل فقها قرار داده‌اند و توجه علما به پيشرفت علم و به روز بودن آنها مي‌تواند ما را در انجام تکاليف الهي راهنمايي نمايد.
اگر توجه کافي و وافي به فقه و جايگاه آن شود، مي‌توانيم بسياري از مسائل و شبهات را رفع کرده و بهتر و بيشتر در اعلاي اسلام و اعداف عاليه‌ي آن موفق باشيم.

اهداف پژوهش
اهدافي که در انتخاب موضوع جهت تحقيق و بررسي مورد نظر بوده است، عبارتند از:
1) مقايسه‌ي فقه سنتي و فقه پويا
2) شناخت فقه پويا از منظر صاحب جواهر
3) بررسي پويايي فقه از منظر امام خميني(ره)
4) تأثير زمان و مکان و مصلحت در پويايي فقه
5) بررسي عوامل رکود و پويايي فقه

سؤالات پژوهش
1) فقه سنتي و فقه پويا چه ويژگي‌ها و چه تفاوتهايي دارند
2) روش فقهي صاحب جواهر چه ويژگي‌هايي دارد
3) علت تأکيد امام خميني(ره) بر لزوم پويايي فقه بر مبناي فقه جواهري چه بوده است؟
4) چه عواملي موجب پويايي فقه اماميه مي‌گردد؟

فرضيه‌ها
1) در فقه پويا توجه به عناصري چون زمان و مکان و عقل و عرف جايگاه ويژه‌اي دارد.
2) در روش فقهي صاحب جواهر ضمن شناخت دقيق موضوع و حکم به عقل و عرف و مصلحت نيز توجه شاياني شده است.
3) تشکيل حکومت جمهوري اسلامي ايران و پيدايش نيازهاي متنوع در دنياي مدرن موجب تأکيد امام خميني بر پويايي فقه مبتني بر روش‌هاي سنتي بوده است.
4) توجه به عقل، عرف، زمان و مکان از مهم‌ترين ويژگي‌هاي روش فقهي صاحب جواهر و مورد تأکيد و تأييد علما بزرگ همچون امام خميني مي‌باشدو عواملي چون حيات مجتهد و توجه به پرورش نيروي متخصص موجب پويايي فقه مي باشد.

ساختار تحقيق
اين رساله تحت عنوان “بايستگي فقه پويا از منظر فقه جواهري و ديدگاه امام خميني(ره)” نوشته شده است. نگارنده با مطالعه‌ي کتب و مقالات مربوطه سعي داشته که فقه اماميه را به عنوان فقهي پويا و بالنده در مواجهه با مشکلات و معضلات زندگي فردي و اجتماعي در همه‌ي اعصار نشانگر پويايي و زنده بودن فقه و حفظ جايگاه آن در بين توده‌ي مردم است.
امروزه با پيشرفت علوم و فنون و تکنولوژي نياز به علوم اسلامي جايگاه ويژه‌اي پيدا کرده و اين خود مبيّن اين حقيقت است که اسلام ديني جهان شمول است و آموزه‌هاي ديني مي‌تواند همه جا همپاي علوم پيشرفت داشته باشد و با زندگي مردم عجين گردد.
در اين رساله در فصل اول ضمن بيان تاريخچه‌ي مختصري از فقه اماميه به معرفي شخصيت صاحب جواهر پرداخته شده و با تأملي در شيوه‌ي نگارش کتاب جواهر الکلام و بررسي ويژگي‌هاي آن کتاب، آن را به عنوان مرجعي کامل براي استنباط احکام ديني معرفي کرده‌ايم و لزوم بهره‌گيري از آن و شيوه‌هاي کاربردي در آن کتاب را متذکر شده‌ايم.
در فصل دوم توجه به زمان و مکان و عوامل رکود و پويايي فقه را مورد بررسي قرار داده و مقايسه‌ي اجمالي بين اجتهاد اهل تسنن و تشيع انجام داده‌ايم و مسائلي که جزء مسائل مستحدثه بوده و فقه پوياي شيعه توانسته در دنياي کنوني پاسخ‌هاي جامع و متقني را براي آن داشته باشد به عنوان نمونه ذکر کرده‌ايم.
در پايان در بخش نتيجه‌گيري به اين مهم اشاره شده که بايد ابواب فقهي را به طور تخصصي بررسي نموده و کارشناسان مجرّب ديني خود را با علوم روز آشنا و آشناتر نمايند. در بخش پيشنهادات به لزوم برنامه‌ريزي آموزشي و تغيير در محتواي کتب آموزشي در حوزه‌ها البته با حفظ قداست کتب پيشينيان و بزرگان علم فقه اشاراتي شده است.

روش تحقيق
روش اين تحقيق کتابخانه‌اي بوده و با بررسي کتابهاي مورد نظر و مطالعه‌ي مقالات در خصوص موضوع با گردآوري و فيش‌برداري از مطالب اين تحقيق انجام شده است.

پيشينه‌ي تحقيق
از آنجا که موضوع مورد بررسي اين پايان‌نامه در رديف مباحثي است که طي ساليان اخير مورد توجه و اقبال پژوهشگران قرار گرفته است، هنوز آثار متعدد و جامعي در اين باب به نگارش در نيامده است. يکي از آثار مورد توجه اين رساله، کتاب “آشنايي با فقه جواهري” است که آقاي عبدالله اميد‌فر آن را به نگارش درآورده است. در بين مقالاتي که در اين حوزه نوشته شده است، مقاله‌ي “اجتهاد جواهري و فقه پويا در انديشه‌ي امام خميني(ره)” به نگارش حجت الاسلام و المسلمين سيد محمد حسن مخبر مورد بررسي قرار گرفت. ايشان در اين مقاله پس از معرفي شخصيت صاحب جواهر، به توصيف کتاب جواهر الکلام پرداخته و سپس جايگاه اين کتاب را از ديدگاه امام خميني(ره) مورد ارزيابي قرار داده است.
مقاله‌ي دوم از آيت الله جوادي آملي با عنوان “امام خميني و فقه جواهري” است. در نظر ايشان چشيدن طعم فقه نتيجه‌ي نگاه برون فقهي و نگاه کلامي به فقه است. آيت الله جوادي آملي در اين مقاله تصريح مي‌کنند که برهان‌هاي صاحب جواهر در کتابش در رابطه با ولايت فقيه بسيار کاربردي و دقيق مي‌باشد.

فصل اول

فقه و اجتهاد جواهري

مقدمه
دانش فقه يک از گسترده‌ترين رشته‌هاي علوم انساني است که مي‌توان آن را يکي از عوامل جهت‌دهنده‌ي رفتار فردي و جمعي در بين مسلمانان دانست. لذا همواره فقه پژوهان در به روز شدن اين دانش کوشيده‌اند و آنچه اسباب انزوا و حاشيه‌نشيني فقه را فراهم آورده تا حدودي از بين ببرند. چرا که امروزه با پيشرفت علوم نياز به فقه و فقه‌پژوهشي بيش از پيش احساس مي‌شود.
علوم و دانش‌هاي ديگر چون روان‌شناسي، پزشکي، جامعه‌شناسي، حقوق و … رابطه‌ي تنگاتنگي با فقه دارند و البته نمي‌توان در عصر حاضر فقه را با روش‌هاي کهن پيش برد و به جامعه عرضه کرد.
چراکه ارزش کار هر فقيهي به اعتبار فتواهاي خاص اوست زيرا کاوش در فقه و بيان رأيي که پيش‌تر ديگران ارائه کرده‌اند تفقه در دين نيست بلکه فقط نقل قول ديگران است. نياز جامعه‌ي کنوني مي‌طلبد که فقيه آگاه به زمان و دوران باشد و فقه اسلامي ما بايد متناظر با زندگي امروزه باشد و فقيهي موفق است که بتواند اين رابطه‌ي مناسب را بين فقه سنتي و دنياي امروز برقرار سازد.
در اين فصل ابتدا فقه را از نظر لغوي و اصطلاحي بررسي کرده‌ايم و سپس به تبيين دو واژه فقه سنتي و فقه پويا پرداخته‌ايم. پس از آن شخصيت صاحب جواهر و ويژگي‌هاي فقه جواهري را بيان کرده و روش‌هاي استنباط ايشان را در فقه از نظر گذرانده و به جايگاه عقل و عرف در فقه صاحب جواهر اشاراتي کرده‌ايم.
سخن از اسلام و مقتضيات زمان يا نقش زمان و مکان در فقه و پويايي فقه و اشاره به ناکارآيي اجتهاد مصطلح در حوزه‌ها براي تأمين نيازهاي زندگي معاصر، همه گوياي اين حقيقت است که فقه بايد متناظر با زندگي باشد و هر فقيهي که توانسته ميان سنّت فقهي و روزگار خود پيوند مناسبي را برقرار کند ‌، موفق بوده است‌.
امام خميني(ره) از جمله معدود فقيهاني است که در عين داشتن موضع انتقادي سخت در قبال جمود فقهي‌‌، همواره بر لزوم فقه جواهري و روش استنباط احکام صاحب جواهر پاي فشرد و با تکيه بر سنّت ديرپاي درباره‌ي مسايلي که به ظاهر و تکليفشان براي هميشه روشن شده بود، به باز انديشي پرداخت و فتواهاي نو صادر کرد‌‌، که اين نشان از آن دارد که امام در صدور اين فتاوا تعامل زيادي با زمان داشته است.
پاسخگويي به مسايل نو و مستحدثه، وجود فقيهي آگاه به مسايل زمان را مي طلبد. مسايل مستحدثه به مسايلي گفته مي شود که حکم شرعي درآن منصوص نيست‌.
اعمّ از اينکه آن موضوع در گذشته وجود داشته يا وجود نداشته است‌. ضرورت بحث در اين گونه موارد بگونه اي است که گاهي انسان متديّن را در زندگي مدرن امروز دچار سردرگمي مي‌کند.
اينجاست که نقش يک فقيه آگاه به مسايل روز مي تواند از بسياري از سؤالات گره گشايي کند. چرا که آيين اسلام از جهات زيادي با اديان ديگر متفاوت است و از امتيازات مهم دين مبين اسلام مي توان به گستردگي آن نسبت به تمام زواياي زندگي بشر اشاره نمود.
شريعت اسلام مقيد به زمان معين و خاصي نيست و اختصاص به گروه خاصي نيز ندارد.

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید